Wat wordt de rol van coöperaties in de toekomst en wat is hun toegevoegde waarde ten opzichte van actieve gebruikers zoals ingevoerd in de nieuwe energiewet? Actieve gebruikers kunnen zelf op kleine schaal peer-to-peer (P2P) handel toepassen. De vragen zijn dan:
-
Als handel transparanter wordt door blockchain-technologie en er meer individueel gehandeld kan worden, is het dan niet handiger te werken met een beperkt aantal actieve gebruikers zonder een organisatie met veel overleg zoals bij de huidige coöperaties?
-
Wat zijn de gevolgen van blockchain-technologie voor coöperaties en P2P-handel in elektriciteit onder de huidige en toekomstige wetten?
-
Is een coöperatie vanuit ethisch perspectief een goed middel, gezien deelnemers meestal mensen zijn die zonnepanelen en dergelijke kunnen betalen en beter de weg vinden dan kansarmen? Coöperaties vergroten de kloof tussen arm en rijk.
-
Opa leert Chat GPT en Python
De technologie ontwikkelt zich snel, en mijn kleinkinderen zijn al vanaf jonge leeftijd vertrouwd met technologieën zoals blockchain, kunstmatige intelligentie (zoals ChatGPT) en andere innovaties. Ze geven mij les. Zij zullen straks makkelijk omgaan met slimme contracten en andere opkomende technologieën. Het lijkt zinvol om hierover na te denken in het kader van het REFORMERS-project, zodat we over vier jaar geen FLAGSHIP of demonstratieregio zijn met technieken en organisatiemodellen van het verleden. Kortom, over tien jaar zal technologie als het ware “in de lucht” hangen, en het gebruik ervan zal voor de meeste mensen zo vanzelfsprekend zijn als het gebruik van smartphones, die zich ook razendsnel ontwikkelden. De uitdaging verschuift dan meer naar ethiek, beveiliging en juridische aspecten, waar coöperaties en soortgelijke organisaties waarschijnlijk een minder grote rol kunnen spelen.
De blockchain
Blockchain stelt peer-to-peer handel in elektriciteit in staat om volledig gedecentraliseerd te verlopen. In plaats van dat centrale partijen (zoals een energieleveranciers) de handel reguleren, kunnen consumenten en producenten (prosumers) van elektriciteit direct met elkaar handelen via een transparant, beveiligd en gedistribueerd grootboek. Elke transactie wordt op een onveranderlijke en openbare manier opgeslagen, wat de mogelijkheid van fraude of misbruik aanzienlijk verkleint.
Slimme contracten (smart contracts) op de blockchain kunnen automatisch transacties uitvoeren op basis van vooraf gedefinieerde regels en voorwaarden. Dit kan administratieve processen enorm vereenvoudigen, zoals het vastleggen van de prijs van elektriciteit, het bijhouden van verbruik en het automatisch uitvoeren van betalingen. Dit zorgt ervoor dat alle handelingen en betalingen automatisch worden uitgevoerd zonder menselijke tussenkomst, wat de efficiëntie verhoogt en de kans op fouten of vertragingen vermindert. Het aantal tussenpersonen, zoals energieleveranciers, wordt minder en dit verlaagt de kosten.
Wat is het verschil tussen een coöperatie en ene energieleverancier
In een ideale markt met voldoende aanbieders en vragers worden middelen, inclusief energie, efficiënt toegewezen, mits externe kosten zoals CO₂-vervuiling correct in de prijs zijn opgenomen. Echter, overheidsinterventies zoals belastingen en subsidies verstoren deze markt, waarbij vooral grote bedrijven profiteren. Energiecoöperaties, vaak mede opgericht uit irritatie over grote, enigszins oligopolistische energieleveranciers, hebben vergelijkbare nadelen. Mensen die een coöperatie oprichten, kunnen zich vaak zonnepanelen en batterijen veroorloven en profiteren van lagere prijzen, terwijl kansarmen deze voordelen niet hebben.
Een markt werkt niet efficiënt door verschillende factoren, zoals transactiekosten, asymmetrische informatie en marktmacht. Transactiekosten omvatten de kosten van het zoeken naar informatie, onderhandelen en afdwingen van contracten. Asymmetrische informatie treedt op wanneer één partij meer of betere informatie heeft dan de andere, wat kan leiden tot inefficiënte beslissingen. Dit kan blockchain-technologie oplossen. Marktmacht ontstaat wanneer enkele aanbieders of vragers de prijs kunnen beïnvloeden, wat de concurrentie beperkt en leidt tot inefficiënte allocatie van middelen. Dat is precies wat er is gebeurd in de energiemarkt, mede veroorzaakt doordat centrale energieopwekking in het verleden efficiënt was. Met nieuwe technieken is centrale opwekking niet altijd meer efficiënt en in de nabije toekomst wordt ook het verhandelen van energie eenvoudiger, maar grote partijen uit het verleden hebben nog steeds veel invloed.
Daarbij kan het oprichten van energiecoöperaties nadelig zijn voor de inkomensverdeling, omdat mensen met zonnepanelen en batterijen hiervan profiteren, terwijl anderen deze voordelen niet hebben. Je blijft met een coöperatie in hetzelfde paradigma denken dat je samen meer marktmacht krijgt op het speelveld van grote jongens, terwijl je juist voor een goede marktwerking toe moet naar meer decentrale prosumers. In die zin is er geen verschil tussen een coöperatie en een energieleverancier. Hier zijn alleen de leden de besluitvormers en bij bedrijven de aandeelhouders. Dit ethische probleem van inkomensverdeling speelt niet alleen in de energiemarkt en verdient dan ook bredere aandacht. Een mogelijke oplossing is het opzetten van burgerraden, waarin een representatieve selectie van burgers, inclusief mensen zonder zonnepanelen, meedenken over energievoorziening. Dit is een democratisch proces, in tegenstelling tot energiecoöperaties, die deze brede vertegenwoordiging missen.
Lichte samenwerking als overgangsmodel
In een ideale situatie zouden blockchain en slimme contracten de markt eerlijker kunnen maken door transparantie en zelfuitvoerende regels. De rol van een coöperatie in dit scenario is dus niet om de markt te corrigeren voor onrechtvaardigheid. Er zou eerder een model moeten komen om de toepassing van technologie te ondersteunen, de naleving van ethische normen te waarborgen en ervoor te zorgen dat de technologie op een verantwoorde manier wordt ingezet in overeenstemming met de wetgeving. Coöperaties kunnen misschien helpen bij het waarborgen van gelijke toegang en sociale rechtvaardigheid. Maar de vraag is of burgerraden, die democratischer zijn omdat ze ook kansarmen meenemen in de ideeëvorming, niet beter zouden zijn.
Wellicht dat een overgangsmodel naar een beter werkende decentrale energievoorziening de voorkeur moet krijgen. Op dit moment is er misschien nog een rol voor coöperaties, vooral voor mensen die minder vertrouwd zijn met nieuwe technologieën of voor degenen die baat hebben bij uitleg en begeleiding in de overgang naar deze nieuwe systemen. Maar dat is nu vaak niet het doel van een energiecoöperatie. In de toekomst zullen veel mensen veel gemakkelijker navigeren in een wereld met blockchain, slimme contracten en andere opkomende technologieën. In het overgangsmodel moet dan ook het bredere aspect van inkomensverdeling en achterstand aan de orde komen richting de nieuwe generatie. Het zal een stevige uitdaging zijn om dat geïntegreerd te krijgen in energiecoöperaties, die meestal de energieproblematiek van de leden als focus hebben en verder niet kijken naar inwoners die de middelen daarvoor niet hebben. Wellicht ligt hier een rol voor lokale overheden om vormen van burgerraden te stimuleren.
