Participatie

Participatie wil zeggen actieve deelnemen. Dat kan op diverse manieren en niveaus (Hofman, 2018). Voor de klimaatdiscussie volgen hier drie voorbeelden.

  • Participatie als publieke besluitvorming.
  • Participatie als deelneming.
  • Participatie als deel kunnen nemen.

Afgesloten wordt met een paar woorden over padafhankelijkheid.

Participatie als publiek besluitvorming

In de publieke besluitvorming is participatie een opvolger van het begrip inspraak, een toverwoord na de hippie- en provobeweging. Overheidsdiensten hielden de wettelijk verplichte inspraakronden, zonder daar consequenties aan te verbinden. De term participatie houdt in dat mensen structureel actief meedoen. Deze duiding van participatie zit in de omgevingswet en de handleiding warmtevisie.

Het doel is burgers als stakeholders vroegtijdig te betrekken in de besluitvorming.

Een burgerinitiatief rond het klimaat werkt hieraan door burgers, bedrijven en instellingen te informeren over dit onderwerp, zodat ze zich een goede mening kunnen vormen in dit besluitvormingsproces. Het initiatief werkt samen voor kennisontwikkeling om de klimaatdoelen beter en sneller te realiseren. Die kennis wordt zo objectief mogelijk gedeeld met burgers om bewustwording te verkrijgen voor een (door besmetting) breder gedragen beleid, met relatief betere oplossingen voor de burger maar vaak ook voor de maatschappij.

Participatie als deelneming

Zonder de conotatie van publieke besluitvorming gaat het om deelname in bestuur of bezit van aandelen in een bedrijf of coöperatie. Dan gaat het over stakeholders zoals overheid, aandeelhouders klanten etc. Het gaat dan om stakholders zoals Liander, HVC, waterschap en diverse gemeentelijke diensten. Maar ook energiecoöperaties die zelf energie opwekken of distribueren via warmtenetten via leden of klanten vallen hieronder. Het verschil zit meestal in de schaal, het type aandeelhouders etc. Overigens verandert die schaal vaak over de tijd en de oorspronkelijke deelnemers hebben dan weinig invloed meer. Zo fuseerden de gemeentelijke energiebedrijven, werden groter en maken nu deel uit van RWE, Vattenfall en misschien straks van Mitsubishi. De plaatselijke boerenleenbank met een eigen bestuur is nu de Rabobank waar het lokale lid weinig invloed meer heeft op het beleid. Belangrijke voorwaarde voor duurzame participatie van burgers lijkt een zo eenvoudig mogelijk zelfstandig systeem vlak bij de gebruiker die eigenaar blijft.

Zodra participanten als deelnemer als stakeholders vroeg in de besluitvorming worden betrokken (en dus niet alle relevante burgers) krijgt het proces een beperkte insteek. De poelier kijkt nu eenmaal anders aan tegen een kip, dan de bezoeker van een kinderboerderij. Dat geldt ook voor een denktank of projectgroep waarin overwegend mensen zitten die denken vanuit infrastructurele werken of een energiecoöperatie die een zonnepark wil realiseren. Let wel dit hoeft niet een

bewuste belangenverstrengeling te zijn (samenzweringstheorie) maar is meestal een vorm van beroepsdeformatie versterkt door gezamenlijke tunnelvisie. Er is geen enkel bezwaar tegen betrokkenheid van deskundige stakeholders op het moment dat er vanuit de participatie in de publiek besluitvorming is besloten dat die deskundigen nodig zijn.

Participatie als deel kunnen nemen

Tot slot kan na besluitvorming uitsluiting van bepaalde groepen plaats vinden doordat bijvoorbeeld de gekozen oplossingen te kostbaar zijn of hoge investeringen vragen. Om die burgers alsnog te laten participeren in de uitvoering zijn acties nodig zoals enerzijds financieringsfondsen om aan de middelen te komen en aan de andere kant acties voor collectieve inkoop of advies om de kosten te verlagen. Ook coöperaties kun hier en rol spelen, zij het dat er een onderscheid is met deelnemersvormen die alleen zijn gericht op winst voor de deelnemers (wat in sommige gevallen ook niet fout hoeft te zijn, als het maar aanluit bij de participatieve publiek besluitvorming).

Padafhankelijkheid

Padafhankelijkheid is het proces waarbij gebeurtenissen of keuzes uit het verleden van invloed zijn op de loop van latere ontwikkelingen, vooral doordat bepaalde keuzemogelijkheden moeilijk of uitgesloten zijn. Je wordt dan opgesloten in het verleden zoals bijvoorbeeld bij:

  • De QWERTY-indeling van een toetsenbord werd gekozen omdat hierbij veelgebruikte letters niet naast elkaar waren geplaatst, zodat de kans kleiner was dat de hamertjes bij snel typen elkaar zouden raken en vastlopen. Er kunnen bij de computers geen hamertjes meer vastlopen maar QWERTY blijft ondanks dat andere typen een hogere typesnelheid kunnen realiseren.
  • Dit is uit te breiden met het begrip zelfversterkend effect en schaalvoordeel. Voorbeeld: VHS dat de formaatoorlog won van Betamax. VHS had een lichte voorsprong in de markt en videotheken gingen massaal over op VHS zodra dat zichtbaar werd. Video 2000 een relatief beter systeem ging helemaal ten onder in de strijd.

 

Padafhankelijke processen kunnen fouten bestendigen. Helaas leert men vaak door schade en schande maar dat pakt vaak duur uit voor de burgers. Daarbij kan meekoppeling die klimaatprocessen soms kenmerken de milieuschade desastreus maken. Wikipedia: ‘In de politiek en bij instituties is het lerende effect doorgaans geringer; hier zijn het vooral de processen in tegengestelde richting die een fout moeten corrigeren’. Vaak vormen verkiezingsuitslagen de correctie, maar de kiezer is pas aan bod als de schade en schande al heeft plaatsgevonden. Als ten onrechte hoge investeringen zijn gedaan in kabels of warmtenetten, dan maak je die na de verkiezingen niet meer ongedaan. De schade is dan al een feit.

Het goed inrichten van participatie als publieke besluitvorming kan belangrijk zijn om fouten in de padafhankelijkheid te voorkomen. Te vroeg stakeholders die ook deelnemer zijn betrekken geeft slecht lerende politiek en instituties dominantie. Die sturen in het bestendigen van fouten of oplossingen die door innovaties op korte termijn zijn achterhaald. Dan is een pad ingeslagen dat veel geld kan kosten.

Bibliografie

Hofman, H. (2018). Naar de verlichting en de eeuwige vrede van Kant. Bravenewbooks.nl.